Bước qua cổng Tam Quan là đền thờ với ba gian tiền đường và hai gian hậu cung được lập từ nền nhà cũ của Trạng Trình. Cây đa cổ thụ thân to mấy người ôm không xuể, rễ buông mành xuống sân. Hai con rồng đá ngự bên bức bình phong như trang sách mở ra tôn thêm vẻ nghiêm chỉnh cho ngôi đền. Cây cầu đá bắc qua hồ Thái Nhâm, phía dưới đàn cá vàng bơi lội trong làn nước trong vắt. Các em nhỏ ham thích ngắm nhìn những chú cá quẫy nước, đớp mồi.
Lừng lững ở trọng tâm quần thể di tích, tượng đài Nguyễn Bỉnh Khiêm bằng đá cao 5,7 m, nặng 8,5 tấn uy nghiêm qua bao mùa mưa nắng. Lư hương bên tượng đài lúc nào cũng ngùn ngụt lửa hương. Hai bức phù điêu lớn với những nét điêu khắc tinh sảo của các nghệ nhân đã dựng lên những thước phim sống động về những thăng trầm trong cuộc đời danh nhân văn hóa Nguyễn Bỉnh Khiêm.
Tạo thế “tọa sơn vọng thủy”, tượng đài hướng ra hồ bán nguyệt rộng khoảng 1000m2, hàng liễu xanh ngăn ngắt rủ bên bờ, tựa vào chín ngọn núi sấm lừng lững. Trèo lên đỉnh những ngọn núi này, phóng tầm mắt ra xa ngắm nhìn khung cảnh làng mạc mờ mờ trong khói lam chiều, cánh đồng thẳng tay cò bay, chú bé mục đồng vắt vẻo lưng trâu, rồi thu vào tầm mắt vơ khung cảnh khu di tích: trầm tư mặc tưởng chùa Song Mai, đền thờ có tượng bà Minh Nguyệt (vợ thứ của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm), đền thờ thân sinh Nguyễn Bỉnh Khiêm bằng gỗ lim chắc chắn như thách thức với thời gian, um tùm những tán cây, bồn hoa được cắt tỉa chu đáo…
Dạo bước trong khu di tích thả hồn vào không gian làng quê yên bình với rặng tre xanh. Lạc vào khu vườn tượng với những bức tượng kích tấc và dạng hình như thật biểu thị cuộc đời của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Rất nhiều du khách đã chọn nơi này để ghi lại những bức ảnh kỉ niệm. Khu vườn tượng không chỉ có giá trị thẩm mĩ mà còn có giá trị lịch sử quý báu.
Điểm nhấn của khu di tích là căn nhà được lợp bằng cói biểu lộ Bạch Vân Am trước đây. Khoảnh sân nhỏ cũng là lát cắt trong quãng đời của Bạch Vân cư sĩ từ sau khi cáo quan về ở ẩn với những bức tượng đủ hình hài, những đứa trẻ cùng cha mẹ đến xin cụ dạy chữ, những vị quan vốn là học trò đến vấn an cụ,…
Thật tiếc nếu bạn đến thăm khu di tích đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm nhưng bỏ qua nhà trưng bày. Nơi đây lưu giữ bút tích, những tuyệt tác văn chương qua những bản in cổ, những lời sấm truyền cho ngàn đời sau… Bạn sẽ được sống lại những phút giây lịch sử với những hiện vật giá trị.
Đến đây, được thả hồn vào nét quê thái bình, bạn còn được nghe những giai thoại thích thú mang màu sắc kì bí về khả năng tiên tri diệu huyền của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Để rồi kiêu hãnh, để rồi nhớ mãi.
Quần thể khu di tích còn được mở mang với Tháp bút Kình Thiên, tục truyền được học sinh của Nguyễn Bỉnh Khiêm dựng lên biểu lộ niềm tôn kính, ca tụng thiên tài của cụ như cột trụ chống trời. Bên bờ sông Hàn là Quán Trung Tân nơi Nguyễn Bỉnh Khiêm vẫn thường ngồi câu cá và nghĩ suy sự thế. Khu di tích rộng gần 6 ha đủ để du khách trải nghiệm những cung bậc cảm xúc khác nhau./.
