Thăm nhà họa sư Lê Bá Đảng

Mạng nhện giăng ở lối vào chính của phòng khách. Thế giới nghệ thuật đương đại ngưỡng mộ và tôn vinh ông là họa sư của hai thế giới Đông – Tây, người Anh phong ông là danh hiệu người nổi tiếng thế giới, người Mỹ tặng giải thưởng nghệ sĩ có tài năng lớn và tư tưởng nhân đạo, người Pháp tặng thưởng huân chương nghệ thuật văn học… Có quá nhiều danh xưng, mỹ từ, kể cả lòng mến mộ để bộc lộ về Lê Bá Đảng như thế. Trở về với đời thường, vị họa sư sống bình dị cùng người vợ trong ngôi nhà với phần ngoại thất được trông nom với cỏ hoa khắp bốn mùa, được bạn bè ông ví von rằng nơi ấy là một “vườn thượng uyển” giữa Paris nguy nga. Còn ở phần nội thất lại là một không gian đa chiều khác, nơi ngồn ngộn các tác phẩm đang diễn đạt một tiếng nói nghệ thuật đầy điển hình, đa dạng và biến ảo như trong cõi nhân sinh. Không gian nghệ thuật Bước ra khỏi thang máy, vị họa sư đưa tôi ra thẳng ngoài sân vườn để tận hưởng một buổi nắng sớm hiếm hoi trong tiết chớm đông Paris, ông vui vẻ giới thiệu về không gian thú này: “Toàn bộ cây cối hoa lá trong khu vườn này do bà nhà tôi trông nom đấy, còn các tác phẩm nghệ thuật trưng bày là phần của tôi”. Những mảng xanh trải khắp khu vườn thực là sắc màu hiếm có ở tiết trời mùa đông, để có được khu vườn quanh năm xanh tươi ấy, gia chủ cho biết dưới phần sàn của sân vườn được thiết kế một hệ thống sưởi để làm ấm thế nên cỏ cây mới giữ được sắc xanh kể cả trong tiết mùa đông. Không gian ngoại thất ấy thường được chủ nhân dành tiếp những người bạn thân mật, là nơi tổ chức các bữa tiệc gia đình thân tình, được chuẩn bị chu đáo bởi bàn tay trông nom của bà Myshu, người vợ hiền đã gắn bó với cuộc thế Lê Bá Đảng từ hơn 60 năm qua. Ở góc cao nơi khu vườn ấy, những vị khách mời thật dễ dàng có được góc nhìn đẹp về một Paris hoa lệ với xa xa là tòa nhà Montparnasse, tháp Eiffel… Nhưng những góc đẹp viễn ảnh ấy chóng vánh bị lãng quên ngay khi cận cảnh vào từng góc nhỏ trong khu vườn. Chủ nhân gọi đó là vườn, nhưng khách đến khu vườn ấy thường gọi đó là không gian của nghệ thuật. Thoạt nhìn không gian ấy rất khoáng đạt, tự do, không khuôn thước, mẫu mực, không một quy tắc nào ràng buộc, gò ép như kiểu thiết kế bố cục một sân vườn thường ngày. Ở đó cây cỏ tự do đua chen, khoe sắc. Nhưng ở một góc độ khác, sự tung tẩy ấy tuồng như rất có dụng ý, mảng xanh của cỏ hoa lại kết hợp rất hài hòa với các tác phẩm nghệ thuật từ các chất liệu hợp với không gian ngoại thất như kim loại, đá, gỗ, gốm… được sắp xếp khi bộn bề dưới đất, khi yên vị trên bàn ăn, lúc lại nhạt dựa vào bức vách phủ kín dây leo. Những bố cục, xếp đặt trong khu vườn khiến bước chân cứ lần tìm, đi mãi từ đầu này đến đầu kia, chậm rãi, trầm ngâm, nhìn ngắm, chiêm nghiệm các tác phẩm nghệ thuật mà chủ nhân bài trí trong không gian huých ấy đến quên cả thời kì, thậm chí đến quên cả vị chủ nhà đang đứng ở một góc xa, mặc nhiên tay trong túi quần, nhẫn nại mỉm cười chờ khách tham quan khu vườn xinh ấy. Họa sư Lê Bá Đảng phân định rất rẽ ròi vai trò của ông trong khu vườn rằng: “vớ là do vợ tôi làm hết”. Nhưng những tác phẩm của ông đem lại cho tổng thể khu vườn một sự hòa quyện, đồng điệu, hợp nhất và tròn vẹn như tình của hai người nghệ sĩ với thế cuộc bình dị, nhưng không kém phần no ấm giữa Paris tráng lệ. Các tác phẩm nghệ thuật hiện diện khắp nơi trong không gian phòng khách. Cõi nhân sinh Bước vào nội thất của ngôi nhà họa sư Lê Bá Đảng, lại là một “cõi” khác đối lập với những tổng hòa nghệ thuật ở khu vườn xinh. Trong các chi tiết trang trí kiến trúc của ngôi nhà, mỗi hiện vật tồn tại ở đó như một thực thể sống động, không cử chỉ, lời nói, nhưng sự sống động được bao hàm trong ý nghĩa toát lên từ mỗi tác phẩm nghệ thuật mang tính lập thể mà ông trình diễn.#. Tất thảy như chuyển động đa chiều xoay quanh tiếng nói tạo hình khi là điêu khắc, khi là hội họa, khi là sắp xếp, thoạt nghe tưởng chừng rất rối mắt, nhưng tất tật lại được sắp xếp, bài trí một cách hài hòa, gọn chặt suốt từ phòng khách, hành lang, đến không gian riêng tư nhất là phòng ngủ. Với vô vàn các tác phẩm nghệ thuật được Lê Bá Đảng sáng tác ở đủ mọi thể loại chất liệu, từ giấy, gỗ, gốm, đá, kim loại, đến ngay cả cọng dây đồng buộc chổi khi qua bàn tay ông cũng trở nên tác phẩm nghệ thuật, khi là chú ngựa kiêu hãnh, khi là lớp Mạng nhện giăng giăng đầy tinh tế và ý nhị bên ô cửa. Lê Bá Đảng chậm rãi lý giải: “Dùng bất kỳ chất liệu nào, với tôi mục đích trên hết vẫn phải đi vào cái đẹp, chỉ cần vậy là đủ, còn kỹ thuật chỉ là chuyện lao động tuỳ thuộc, ý tưởng là chuyện của trí tuệ, chất liệu thì vẫn thế, đâu cũng giống nhau”. Nghe ông lý giải thì đơn giản, nhưng mỹ thuật thế giới đã phải ngả mũ kính chào ông bởi cái lẽ đơn giản ấy. Không gian nội thất được ông sắp xếp không theo chủ tâm, nội dung, mục đích, bởi lẽ ở mỗi tác phẩm, nó đã có tiếng nói riêng của nó rồi. Và khi chúng phối lại với nhau trong ngôi nhà, quơ được phơi bày, phô diễn, không hề bị gượng ép bởi bố cục sắp xếp. Điều đó cũng diễn tả đúng với tính cách chủ nhân, người sống cả đời vì nghệ thuật, làm nghệ thuật. Với ông, cái thú được vẽ là vì ham chứ không phải để chứng tỏ, để biểu thị, khoe khoang mà như ông từng nói: “Tôi không vẽ để phỉnh hót con mắt người du lịch, cho mấy thằng viết nhăng nhít thấy hươu nói vượn…” Có một số ít trong các chi tiết trang hoàng nội thất là những hiện vật được ông sưu tầm, những bức tượng gỗ đã bị thời gian bào mòn, không ra rõ hình tượng, đến tấm gỗ lớn có cẩn các viên đá dăm ốp trên vách tường mà chẳng ai biết công năng nó là gì, chủ nhân lý giải: “Đấy là dụng cụ cày ruộng của người Pháp xưa từ thời chưa có cơ giới hóa, tôi sưu tầm và giữ lại vì ngày nay phương tiện này không còn”. Chiếc bàn tiếp khách làm từ các khung sắt của ô cửa bỏ đi… cảm giác như những cái gì bình dị, tầm thường, khi qua bàn tay của Lê Bá Đảng, đều được tôn lên thêm vẻ đẹp và giá trị thẩm mỹ vốn đã sẵn có của nó. Không gian nội thất được ông náo nức giới thiệu nhất đấy chính là phòng ngủ, vừa là không gian để ông ngồi thư giãn, nhìn ra khoảng sân vườn và cũng là nơi sắp xếp những bức tranh trong loạt tranh Cõi người ta được biểu đạt bằng chất liệu giấy, dùng kỹ thuật cắt lủng, phối với màu sắc tạo thành một góc nhìn đa chiều giữa hội họa và điêu khắc. Loạt tranh ấy kết hợp cùng các tác phẩm nghệ thuật ở các chất liệu khác được bài trí khắp nội ngoại thất, tạo cho không gian sống của họa sư Lê Bá Đảng vừa có gì đó đậm nét hào phóng, đương đại kiểu Tây phương, nhưng cũng phảng phất chút trầm lặng vẻ Á Đông kì bí. Bài và ảnh: nguyễn đình Mỗi chi tiết trang trí trong ngôi nhà mang một tiếng nói rất riêng ưng chuẩn các tác phẩm nghệ thuật của Lê Bá Đảng. Ảnh trên và dưới Từng góc nhỏ dù ở sân vườn hay trong nhà đều là những góc đẹp nhờ bố cục các tác phẩm nghệ thuật ở đủ mọi thể loại và chất liệu. Góc đọc sách trong thư phòng của Lê Bá Đảng. Các tác phẩm Cõi người ta nơi phòng nghỉ của Lê Bá Đảng. Cảm nghĩ như mọi chất liệu khi qua bàn tay của Lê Bá Đảng đều trở thành các tác phẩm nghệ thuật.