Dưới mái đình làng cổ

Từ cái nôi văn hóa làng Đất làng Túy Loan không rộng, người làng Túy Loan không đông, nhưng tình người nơi đây lưu luyến. Đầu xuân, đường làng đẹp hơn vì đang mùa trẩy hội. Làng mà phố. Phố trong làng. Cái mới, cái cũ cứ đan xen, hòa quyện. Về đây, gặp người làng, hình như trong mắt họ, niềm tự hào về quê hương luôn trực. Hỏi các vị cao niên trong làng, ai cũng trêu đôi câu ca dao gắn liền với quê hương: Túy Loan trăm thứ đều ngon/Vừa vừa cái miệng kẻo chồng con hết nhờ. Áo dài, khăn đóng chỉn chu, cụ Đặng Công Tự vừa kéo đàn nhị, vừa nhắm nháp câu hát, rồi mủm mỉm cười: "Túy Loan không giàu tiền, giàu của, nhưng giàu nhất tình người và những giá trị văn hóa. Lớp con cháu ở làng hiện nay nối tiếp bước cha chú trong hụi, có bổn phận đóng góp, xây dựng họ. Từ làng mà vững bước chân ra phố, rồi từ phố biết phải trở về làng, về nơi chôn nhau cắt rốn...". Cụ Tự nhấp thêm chén trà đậm, mở màn câu chuyện về làng với niềm tự hào là con cháu họ Đặng, một trong bốn họ tộc lớn có công thành lập và khai sinh ra làng Túy Loan hôm nay. Sử sách của làng ghi lại rằng, đình làng Túy Loan được xây dựng vào năm Thành Thái thứ nhất (1889) với diện tích hơn một trăm mười mét vuông, nằm trong khuôn viên rộng hơn tám nghìn mét vuông. Văn bia đặt trong đình còn có bài ký của tam giáp Tiến sĩ Nguyễn Khuê, người Thanh Trì, Hà Nội, ghi lại sự việc lập đình, trong đó có đoạn viết: Đình gồm một tòa chính tẩm, một tòa tiền đường đều làm bằng gỗ quý và lợp ngói. Trước sân có xây trụ biểu, bình phong khá sắc sảo. Bên trái đình là một ngôi từ đường thờ các vị tiền hiền. Văn bia ở nhà thờ ngũ tộc trong làng cũng ghi lại, vào năm Hồng Đức (1470), năm vị tiền hiền của năm tộc Đặng, Lâm, Nguyễn, Trần, Lê nhận chiếu Vua Lê Thánh Tông đi khai thác, mở rộng bờ cõi và dừng chân chọn nơi đây để lập ấp và đặt tên cho làng là Túy Loan. Đến bữa nay, Túy Loan là làng cổ gần 550 năm của TP Đà Nẵng. Hiện có 20 sắc phong thần của Vua các triều đại, trong đó xa nhất là của Vua Minh Mạng, gần nhất là của Vua Khải Định, vẫn được giữ giàng cẩn thận tại đình làng. Những sắc phong này chỉ được mở ra bởi người được phong kiêm thủ sắc thần, tức là người phải tốt về nhân cách, gia đình thuận hòa, con cái hiếu nghĩa. Là Hội chủ làng, vừa là người được chọn thờ sắc phong làng, hơn 16 năm qua, ông Đặng Công Nhơn, 78 tuổi, mà người dân làng Túy Loan vẫn gọi bằng cái tên thân mật là ông Chín Nhơn, vẫn không quản ngày đêm tương hỗ chăm sóc đình làng. Gặp ông cùng các cố lão trong làng đang ngồi bên ấm trà nóng cùng bàn việc hội làng, mới hay, suốt lịch sử ngần ấy năm, trên mảnh đất Túy Loan này, sao thế hệ người làng đã cùng chắt chiu, gìn giữ để những giá trị văn hóa làng không mai một trước thời kì. Mấy hiện tại, ông Nhơn vừa tự tay gói bánh tét, rồi chọn cây tre thẳng đẹp, còn nguyên ngọn để dựng làm cây nêu treo cờ hội trước đình làng. Nét mặt cương nghị luôn toát lên vẻ uy nghiêm của một người chủ làng, nhưng nụ cười của ông với bao trăn trở về văn hóa làng. Ông kể rằng, năm nào cũng vậy, việc "hội" có thể giảm nhưng phần "lễ" ở đình làng thì phải nghiêm chỉnh và tuân thủ theo phong tương truyền thống bao đời nay. Mâm cỗ lễ đình làng không thể thiếu bánh tét, thịt heo, bánh tráng, ngũ quả... Đó là những sản vật được làm nên từ vùng đất Túy Loan. Đình làng rất linh thiêng, mỗi năm cứ đến ngày mồng 9 Tết Âm lịch, bà con dòng họ trong làng lại háo hức tổ chức lễ hội đình làng, vừa để cầu cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, vừa để nhắc nhớ con cháu hôm nay phải giữ được nét đẹp văn hóa làng. Mỗi người đóng góp một ít để ngày hội đình làng trở nên ngày đoàn viên, ngày khai mở cho năm mới bình an, may mắn. "Người lớn không nghiêm thì con nít làm sao theo được? Tôi lớn tuổi rồi, nhưng đến mùa vẫn đi cày ruộng ào ào. Văn hóa cũng vậy, trao truyền cho đời trẻ là nhiệm vụ của những người già. Văn hóa làng không mai một đi cũng chính vì có mái đình chở che, giữ được cái nôi làng là giữ được văn hóa làng" - ông Nhơn tỏ tường. Điều đáng trân trọng là những người dân làng Túy Loan đi làm ăn, sinh sống ở xa cứ đến Tết, lại tranh thủ về quê, dự lễ. Bởi đình làng Túy Loan được xem là cội nguồn văn hóa linh tính của người dân nơi đây và cũng là di tích lâu đời của thành thị Đà Nẵng. Thắp xong nén nhang cầu phước đầu năm tại đình làng, anh Nguyễn Mạnh Hùng, vừa từ TP Hồ Chí Minh về thăm quê, tâm tình: "Đi đâu rồi cũng phải trở về. Mấy năm trước do công việc bận rộn, tôi không sắp đặt về được, nhưng năm nay, cả gia đình đều về thăm quê nội. Thấy quê hương ngày một đổi sắc, tôi mừng lắm. Cứ mong sao mỗi độ xuân về, lễ làng lại thêm đông người chung hội". Theo chân anh Nguyễn Thành Duân, cán bộ đảm trách công tác mặt trận, thôn Túy Loan Đông 2 của xã Hòa Phong, chúng tôi đã cùng hòa vào lễ hội đình làng Túy Loan. Với anh Duân, được sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này, đã là một hạnh phúc. Làng Túy Loan xưa hiện có bốn thôn, nhưng dân chúng trong các thôn đều sống với nhau chan hòa, đùm bọc. Mỗi năm được một lần chung niềm vui, niềm tự hào khi dự đoàn rước sắc phong từ nhà thờ tộc Đặng về đình làng để tổ chức hành lễ. Phần lễ là của các vị cao tuổi trong làng, còn phần hội với những trò chơi dân gian như hát bài chòi, thi quạt bánh tráng, thi đập niêu đất, đua ghe... Là của thanh niên, tuổi xanh. Anh Duân hồ hởi: "Khi có hội, cả làng đều tham gia với tình đoàn kết ráo trọi. Người trẻ học hỏi người già, đời này tiếp nối đời kia để cùng nhau giữ gìn, phát huy và bảo tàng những giá trị văn hóa, các di tích lịch sử của làng. Đây vừa là bổn phận của người trẻ, vừa góp phần giáo dục truyền thống cho thế hệ ngày mai". Đến khát vọng giữ giàng Chợ Túy Loan ngày xưa là nơi giao thương của nhiều tàu, thuyền trên sông Túy Loan, hiện tại, chợ được xây dựng lại mới khang trang, rộng rãi. Như bao đời nay, người dân làng cổ Túy Loan vẫn giữ được những giá trị văn hóa ý thức phong phú và không ngừng phát triển kinh tế, xây dựng cuộc sống mới. Không bị ảnh hưởng bởi xu thế thị thành hóa ngày càng lấn dần về ngoại ô Đà Nẵng, người dân Túy Loan bữa nay vẫn thủy chung với nghề truyền thống là làm bánh tráng, mì Quảng Túy Loan. Đây cũng là đặc sản quê nức danh của Đà Nẵng. Hiện ở đây còn sáu lò bánh, trong đó có lò bánh gia đình nhà bà Tĩnh với nghề gia truyền gần 50 năm. Trên con dốc đổ về làng Túy Loan, quán mì Quảng của bà Tĩnh lúc nào cũng đông chật khách. Vừa mang những tô mì Quảng gà nóng thơm phức ra bàn cho khách, chủ quán là con trai của bà Tĩnh cười vui: "hiện ở Túy Loan nhiều quán mì Quảng mới mở nhằm phục vụ nhu cầu người dân. Nhưng mì của mỗi quán có một hương vị khác nhau. Đặc trưng của mì Túy Loan là ở cách pha chế, nêm nước lèo, rau sống và chẳng thể thiếu bánh tráng ngọt giòn. Gia đình tôi bao đời nay theo gót giữ nghề, để vừa phát triển kinh tế gia đình, cũng vừa là giữ lại những giá trị của một nghề truyền thống". Tìm hiểu thêm mới hay rằng, cũng từ những quán mì như thế này, các hộ gia đình nơi đây đã tích góp để xây dựng được nhà cửa khang trang, tạo thành một vệt phố trong làng. Thương hiệu bánh tráng, mì Quảng Túy Loan cũng đã được đăng ký bản quyền thương hiệu Việt. Lễ rước sắc về đình làng Túy Loan vào ngày mồng 9 Tết Giáp Ngọ. Trong các tua đưa khách du lịch về với làng cổ Túy Loan bữa nay, du khách sẽ được thưởng thức mì Quảng, được thăm các di tích cổ như đình làng Túy Loan, nhà cổ Tích Thiện Đường... Phát triển kinh tế nhờ du lịch đó cũng là hướng đi đang được người dân làng Túy Loan khai khẩn. Nằm cách làng cổ Túy Loan không xa, ngôi nhà cổ Tích Thiện Đường là điểm đến văn hóa cuốn càng ngày càng đông khách du lịch về làng. Cái đằm sâu của nét cổ kính lại như được khẳng định thêm bởi giá trị của ngôi nhà hơn 200 năm tuổi này. Nhờ bàn tay của những người thợ mộc tài ba Kim Bồng đã xây dựng nên vẻ đẹp độc đáo của ngôi nhà. Anh Đỗ Hữu Minh, chủ nhân ngôi nhà cổ đã mất khá nhiều thời gian, kinh phí và công sức để bảo tàng, sang sửa ngôi nhà. Tuốt những kiến trúc xưa vẫn được giữ nguyên. Ngôi nhà bình yên với vườn rộng đầy cây trái, những lối đi quanh đẹp đến nao lòng. Đặc biệt là những cây cột gỗ cổ đã ngả mầu thời kì. "Ngôi nhà này từng là nơi nuôi giữ cán bộ cách mệnh, từng ghi dấu bom đạn chiến tranh ác liệt và cũng là minh chứng cho sự trường tồn của giá trị văn hóa truyền thống. Bây giờ gia đình tôi vẫn mở mang cửa đón người dân và du khách đến thăm. Việc tự bỏ kinh phí tiền tỷ để tu bổ, gìn giữ ngôi nhà cũng là muốn giữ lại một giá trị làm phong phú thêm cho văn hóa Đà Nẵng", anh Minh cho biết. Phải chăng chính những việc làm tự thân của mỗi người dân làng Túy Loan đã làm nên sự độc đáo, bản sắc của ngôi làng cổ này? Trong dòng chảy của cuộc sống hôm nay, đặc biệt, khi sức nóng của thị thành hóa đã và đang lan rộng về các vùng quê, thì những khát vọng giữ giàng giá trị văn hóa truyền thống bằng những việc làm cụ thể lại là việc cần làm ngay, cần làm gấp. Chúng tôi hòa vào dòng người đang chen kín bờ sông Túy Loan để reo hò khích lệ cho các đội đua ghe. Phần hội của lễ hội đình làng Túy Loan đã bắt đầu. Được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp nhà nước ngày 4-1-1999, sau nhiều lần trùng tu, sửa sang, hiện giờ đình làng Túy Loan đã trở lại nguyên lành như kiến trúc ban sơ. Sang hơn nửa thế kỷ, nhưng ngôi làng cổ Túy Loan bữa nay vẫn giữ nguyên giá trị văn hóa truyền thống lâu đời và chưa mai một trước cơn lốc văn hóa tỉnh thành. Những ngôi nhà cổ hàng trăm năm tuổi, những món ăn đặc sản quê bình dị với tấm lòng chân chất của người dân nơi đây, đã làm nên một Túy Loan đẹp đằm sâu ở ngoại thành Đà Nẵng... Bài và ảnh : NGUYỄN THỊ ANH ĐÀO